EDİNİLMİŞ DİL BOZUKLUĞU: AFAZİ

Afazi, genellikle bir inme veya kafa travması sonucunda aniden ortaya çıkan ve beynin dilden sorumlu alanlarının hasarlanmasından kaynaklanan edinilmiş bir dil bozukluğudur. Çoğu insanda beynin dil baskın hemisferi sol hemisferdir. Afazide beynin sol hemisferindeki dil alanları hasarlanırken, kişinin de sağ tarafına inme inebilir/felç gelebilir. Bu bozukluk dili ifade etme ve anlamanın yanı sıra, okuma ve yazmayı da etkileyebilmektedir. Afaziye dizartri ya da konuşma apraksisi gibi nörolojik temelli motor konuşma bozuklukları da eşlik edebilmektedir.

Afazinin Nedenleri

Afazi, beynin dilden sorumlu alanlarından bir ya da daha fazlasının hasarlanmasının bir sonucudur. Çoğu zaman beyin hasarının nedeni inmedir. İnme, beynin bir bölgesinin kansız kalması durumunda ortaya çıkar. Beyin hücreleri oksijen ve önemli besinleri taşıyan normal kan desteğini alamadığında ölürler. Beyin hasarının diğer nedenleri arasında kafaya alınan şiddetli darbeler, beyin tümörleri, beyin enfeksiyonları ve beyni etkileyen diğer durumlar yer almaktadır.

Afazi Kimlerde Görülür?

Çocuklar da dahil olmak üzere afazi herkeste görülebilir. Ancak, afazi daha çok orta ve ileri yaşlarda daha sık görülen bir bozukluktur. Kadınlarda ve erkeklerde afaziden etkilenme oranı aynıdır. Ulusal Afazi Derneği’ne göre ABD'de her yıl inme nedeniyle yaklaşık 80.000 kişi afaziye maruz kalmaktadır ve ABD'de yaklaşık bir milyon afazili birey bulunmaktadır. Türkiye’de afazinin yaygınlığı hakkında saptanmış bir orana ulaşılmamıştır.

Afazi Tipleri Nelerdir?

Akıcı ve tutuk olmak üzere iki genel afazi sınıflaması vardır.

Akıcı afazi

Beynin sol hemisferindeki temporal lob hasarı sonucunda akıcı afazi ortaya çıkabilir. Akıcı afaziler Wernicke Afazisi, Transkortikal Sensöriyel Afazi, Kondüksiyon Afazi ve Anomik Afazi olarak sınıflandırılabilirler. Wernicke afazili kişilerde dili anlamaya yönelik sorunlar gözlemlenirken bu kişilerin konuşmalarının akıcı olduğu görülür. Ancak akıcı konuşmaları çoğu zaman gereksiz sözcük kullanımıyla, yeni uydurma sözcüklerin (neolojiler) kullanımıyla, adlandırılmaya çalışılan nesne/eylemin geri çağrılamaması sonucunda nesne/eylemin işlevi veya kullanım amacıyla dolaylı olarak uzun uzun anlatımıyla ve içerikten yoksun bir dil kullanımıyla karakterizedir. Dolayısıyla Wernicke afazili bir kişinin konuşmasını takip etmek ve anlamaya çalışmak oldukça zordur. Wernicke afazili kişilerin hata farkındalıkları yoktur. Bu kişilerde beyin hasarının lokalizasyonu/yeri hareketlerimizi kontrol eden beyin alanlarının yakınında olmadığı için genellikle bu kişilerde felç ya da güçsüzlük görülmemektedir. Bazı akıcı afaziler konuşabilmelerine, sözcüklerin ya da cümlelerin anlamlarını anlamalarına rağmen sözcükleri ve cümleleri tekrar etmede güçlük yaşarlar (örn. Kondüksiyon Afazi). Bazı kişiler de nesnenin ne olduğunu ve ne işe yaradığını bilmesine rağmen nesneleri adlandırma güçlüğü çekerler (örn. Anomik Afazi).         

Tutuk afazi                                                                             

Tutuk afazi Broca Afazisi, Transkortikal Motor Afazi ve Global Afazi olmak üzere sınıflandırılabilir. Tutuk afazi tiplerinden biri olan Broca Afazisinde hasar beynin frontal lobundadır. Frontal lobun motor hareketler için de önemli olması nedeniyle Broca Afazili kişilerde vücudun sağ tarafında felç ya da güçsüzlük görülür. Bu kişilerin dili anlamaları, kendilerini ifade etmelerine oranla görece daha iyidir. Bu nedenle bu kişiler hatalarının farkındadırlar ve kolaylıkla hayal kırıklığına uğrayabilirler. Broca Afazili kişiler genelde kısa ifadelerle konuşur ve konuşabilmek için oldukça çaba sarf ederler. Tutuk afazi tiplerinden bir diğeri, beynin dil alanlarının yoğun bir şekilde etkilenmesi sonucunda ortaya çıkan Global Afazidir. Global Afazili bireylerin ciddi iletişim yetersizlikleri vardır ve konuşma ve dili anlama becerileri çok sınırlıdır.

Afazi Nasıl Tanılanır?

Afazi genellikle ilk olarak beyin hasarı geçiren kişiyi tedavi eden doktor (nörolog) tarafından fark edilir. Doktor kısa bir yatakbaşı değerlendirme sonrası afaziden şüphelenirse iletişim becerilerinin daha ayrıntılı değerlendirilmesi için vakayı bir Dil ve Konuşma Terapistine (DKT) yönlendirir. DKT, vakanın ¨spontane konuşma, işitsel anlama, tekrarlama, adlandırma ve okuma-yazma¨ gibi dilsel becerilerini ayrıntılı bir şekilde değerlendirip, uygun bir terapi programı hazırlamak için vakaya afazi testi uygular. Afazili bireyin dilsel becerilerinin yanında motor konuşma bozuklukları, yutma bozuklukları ve alternatif ve destekleyici iletişim sistemlerini kullanabilme yeterlilikleri de değerlendirilir. Türkiye’de afazili bireylerin değerlendirilmesinde kullanılmak üzere hazırlanmış testler şöyledir: GAT (Gülhane Afazi Testi: Tanrıdağ, 1993), GAT-2 (Tanrıdağ, Maviş ve Topbaş, 2011), EAT (Atamaz, Yağız On, Durmaz, 2007) ve ADD (Maviş ve Toğram, 2007).

                                       

                                                      Resim 1. Gülhane Afazi Testi-2                                                                 Resim 2. Afazi Dil Değerlendirme Testi                    

Afazi Terapisi Nasıldır?

Bazı vakalarda kişiye müdahale edilmeden afazi iyileşir. Bu tip spontane iyileşme beyne kan akışının geçici olarak kesintiye uğradığı; ancak kısa zamanda düzelen ve geçici iskemik atak adı verilen inme tipini takiben gerçekleşir. Bu durumlarda dil becerileri birkaç saat ya da birkaç günde eskiye dönebilmektedir. Ancak çoğu vaka için dil becerilerinin eskiye dönmesi bu kadar hızlı ya da tamamen olmamaktadır. Afazili birçok kişi birkaç günden bir aya kadar bazı dil becerilerinde geri dönüşün olduğu kısmi spontane iyileşme yaşarken, bazı kişilerde afazi kalıcı olabilmektedir. Bu gibi durumlarda dil ve konuşma terapisi afazili kişiye yardımcı olmaktadır. Görece iyileşme genellikle iki yılı aşkın bir süre devam eder. Çoğu sağlık uzmanı en etkili tedavinin iyileşme sürecinin ilk aşamalarında başlaması gerektiğine inanmaktadır. İyileşmeyi etkileyen faktörler arasında hasarlanan beyin alanı, beyin hasarının yaygınlığı, kişinin yaşı ve sağlık durumu yer almaktadır. Ayrıca motivasyon, el baskınlığı ve eğitim düzeyi de iyileşmeyi etkileyen diğer faktörler arasındadır.

Resim 3. Afazili Bireyle Terapi

(Kaynak: gorselarsiv.anadolu.edu.tr
iStock-499892301)

Afazi ile uğraşan DKT, yapmış olduğu ayrıntılı değerlendirme sonrasında vakaların hasarlı dil alanlarına yönelik, etkililiği kanıtlanmış bir terapi yaklaşımı seçerek bireye özgü bir terapi programı hazırlayıp uygular. Her bir bireyin afazi tipi ve yetersizliğine özgün olarak hazırlanan bireysel terapiler kişinin işlevsel ihtiyaçlarına odaklanır. Terapide amaç, dil becerilerini mümkün olduğu kadar yeniden oluşturarak, dil sorunlarını telafi ederek, vakaya diğer iletişim kurma yöntemlerini öğreterek ve mevcut dil becerilerini kullanması için motive ederek afazili bireylerin iletişim becerilerini geliştirmektir. Terapilere ailenin katılımı da afazi terapisinin gidişatını etkileyen önemli bir bileşendir.

Dil ve Konuşma Terapistleri Derneğinin sayfasından (www.dktd.org) Türkiye’deki uzmanların adres ve telefonlarına ulaşabilirsiniz.